Opis narzędzia

Autor oryginału: Richard H. Rahe (1975); polska adaptacja: Adam Sobolewski, Jan Strelau, Bogdan Zawadzki (1999)

Kwestionariusz Zmian Życiowych (KZŻ) stanowi polską adaptację kwestionariusza Recent Life Changes Questionnaire (RLCQ) R. H. Rahe'a, opublikowanego po raz pierwszy w 1975 roku jako rozwinięcie wcześniejszego inwentarza Schedule of Recent Experience (SRE; Holmes i Rahe, 1967). Narzędzie służy do rejestrowania częstości i nasilenia różnorodnych wydarzeń życiowych, które wymagały od osoby badanej nowej adaptacji w wymiarze psychologicznym, społecznym lub ekonomicznym. Zmiany te traktowane są jako stresory życiowe, a wynik KZŻ interpretuje się jako wskaźnik ogólnego natężenia stresu życiowego.

KZŻ obejmuje 75 wydarzeń życiowych pogrupowanych w pięć dziedzin:

• Zdrowie (np. poważna choroba lub uraz fizyczny, zabieg dentystyczny)
• Praca (np. zmiana rodzaju pracy, przejście na emeryturę, zasadnicza reorganizacja miejsca pracy)
• Dom i rodzina (np. zawarcie małżeństwa, narodziny dziecka, rozwód)
• Sprawy osobiste i społeczne (np. zmiana poglądów politycznych, nowy bliski związek z inną osobą)
• Finanse (np. duża zmiana sytuacji finansowej, odzyskanie własności zajętej przez komornika)

Osoba badana wskazuje, które z wymienionych wydarzeń miały miejsce w ciągu ostatnich dwóch lat, z podziałem na cztery równe interwały półroczne. Dla zaznaczonych wydarzeń respondent ocenia ich znaczenie i trudność adaptacyjną na skali od 1 do 100 punktów.

Wskaźniki i obliczanie wyników

KZŻ dostarcza dwóch uzupełniających się wskaźników:

• Kwantyfikacja indywidualna – suma wartości wag przypisanych przez respondenta wydarzeniom, które wystąpiły w jego życiu. Odzwierciedla subiektywną ocenę stresora i uwzględnia moderujący wpływ cech osobowych badanego.
• Kwantyfikacja normatywna – wynik obliczany przy użyciu standardowych wag pochodzących z ocen reprezentatywnej próby populacji (zawartych w Skali Ponownego Przystosowania Społecznego – SPPS). Bardziej odporna na zniekształcenia wynikające ze specyficznej sytuacji osoby badanej (np. aktualnego stanu chorobowego).

Oba wskaźniki są ze sobą silnie skorelowane (r-Spearmana = 0,78; p<0,001). Rahe (1987) wskazuje, że osoba, która w ciągu dwóch ostatnich lat doświadczyła zmian o łącznej wartości powyżej 300 jednostek w skali normatywnej, jest poważnie obciążona ryzykiem choroby.

Rzetelność

Ze względu na specyfikę narzędzia (rejestracja losowych, addytywnych wydarzeń życiowych) jedyną możliwą metodą oceny rzetelności jest metoda test-retest. Badanie przeprowadzono na grupie 50 osób (26 kobiet, 24 mężczyzn; wiek 22–76 lat) z kilkudniowym odstępem między pomiarami. Uzyskano wysokie, zadowalające współczynniki korelacji Pearsona:

• Kwantyfikacja indywidualna: r = 0,85 (p<0,001)
• Kwantyfikacja normatywna: r = 0,81 (p<0,001)

Dla wskaźnika indywidualnego stwierdzono istotną różnicę między wynikami testu i retestu (wyniki pierwszego pomiaru były wyższe), co może świadczyć o efekcie uwrażliwienia na ocenę stresorów wywołanym samą procedurą badania.

Trafność

Trafność teoretyczną KZŻ potwierdzono poprzez istotne statystycznie korelacje między natężeniem zmian życiowych a nasileniem objawów chorobowych mierzonych Kwestionariuszem Zdrowia GHQ-30 (Goldberg, Williams, 1988) oraz Kwestionariuszem Objawowym S-II Aleksandrowicza i wsp. Wyższe wyniki KZŻ wiązały się z większą liczbą objawów psychopatologicznych, niezależnie od zastosowanego wskaźnika kwantyfikacji.

Wykazano ponadto moderującą rolę reaktywności emocjonalnej (mierzonej FCZ-KT Zawadzkiego i Strelaua): osoby o wysokiej reaktywności emocjonalnej, które doświadczyły znacznego natężenia zmian życiowych, przejawiały silniejsze zaburzenia zdrowia.

Trafność kryterialną potwierdzono w badaniach klinicznych: mężczyźni po przebytym zawale serca uzyskiwali istotnie wyższe wyniki w KZŻ (wskaźnik normatywny) niż osoby zdrowe. Kobiety chore na raka sutka nie różniły się od grupy kontrolnej pod względem wskaźnika normatywnego, lecz uzyskały wyższe wyniki w kwantyfikacji indywidualnej – co autorzy interpretują jako efekt przeszacowywania wagi stresorów w związku z aktualną sytuacją chorobową.

Normy i różnice demograficzne

Badania przeprowadzone na próbie 423 dorosłych (230 kobiet, 193 mężczyzn; wiek 21–76 lat) wykazały:

• Brak różnic między płciami – wyniki kobiet i mężczyzn nie różnią się istotnie statystycznie dla żadnego ze wskaźników.
• Różnice wiekowe – grupy młodsze (21–30 lat) uzyskują wyższe średnie niż grupy starsze, co wiąże się z intensywniejszymi zmianami życiowymi w okresie kształtowania karier zawodowych, zawierania związków małżeńskich i wchodzenia w rolę rodzica.

Przykładowe tematy prac magisterskich i licencjackich z zastosowaniem KZŻ

• Natężenie stresorów życiowych a nasilenie objawów depresji i lęku u osób dorosłych
• Zmiany życiowe jako predyktory chorób somatycznych – analiza z zastosowaniem KZŻ
• Reaktywność emocjonalna jako moderator związku między stresem życiowym a zdrowiem psychicznym
• Natężenie zmian życiowych a wypalenie zawodowe u pracowników służby zdrowia
• Stresory życiowe a strategie radzenia sobie ze stresem u pacjentów kardiologicznych
• Zmiany życiowe w perspektywie wiekowej – porównanie grup młodszych i starszych dorosłych
• Natężenie stresorów życiowych a poczucie koherencji i dobrostan psychiczny
• KZŻ jako narzędzie oceny ryzyka psychosomatycznego w badaniach przesiewowych

Bibliografia

• Sobolewski, A., Strelau, J., Zawadzki, B. (1999). Kwestionariusz Zmian Życiowych (KZŻ): Polska adaptacja kwestionariusza „Recent Life Changes Questionnaire" (RLCQ) R. H. Rahe'a. Przegląd Psychologiczny, 42(3), 27–49.
• Rahe, R. H. (1975). Epidemiological studies of life change and illness. International Journal of Psychiatry in Medicine, 6, 133–146.
• Rahe, R. H. (1987). Recent life changes, emotions and behaviors in coronary heart disease. [W:] A. Baum, J. E. Singer (red.), Handbook of Psychology and Health (t. 5, s. 229–254). Hillsdale: Lawrence Erlbaum.
• Holmes, T. H., Rahe, R. H. (1967). The Social Readjustment Rating Scale. Journal of Psychosomatic Research, 11, 213–218.
• Zawadzki, B., Strelau, J. (1997). Formalna Charakterystyka Zachowania – Kwestionariusz Temperamentu (FCZ-KT). Podręcznik. Warszawa: Pracownia Testów Psychologicznych PTP.